خۆپیشاندان لە یاسابەركارەكانی هەرێمی كوردستان

مافناس سەنار شێرۆكی

بابەتی خۆپیشاندان دەكرێت وەكو بابەتەك لە بابەتەكانی چاودێری هاووڵاتی و رێكخراوەكان یان هەر تاكەكی كۆمەڵگە بەسەر كارەكانی دەسەڵات پێناسە بكرێت و دەكرێت وەكو دەربڕینی را یان نارەزایەتی یان داواكاری پێناسە بكرێت، بۆ ئەوەی بتوانرێت لەو رێگایەوە داواكارییەكان بە گوێی دەسەڵاتداران بگەیەندرێت.
بابەتی خۆپێشاندان رەوایەتی بە داواكارییەكان دەدات ئەگەر بێت و بە پێی یاسا بەركارەكان ئەنجام بدرێت و ئەو لایەنەی كە خۆپێشاندان ئەنجام دەدات باشتر دەتوانیت بە ئەنجامەكەی بگات بە پێچەوانەوە داواكارییەكەیان كاریگەری ئەرێنی نابێت لە هەمان كاتدا  رووبەرووی بەرپرسیاریەتیش دەبنەوە، تەنانەت دەبێتە هۆكاری تێكچوونی ئاسایشی كۆمەڵایەتی هەروەكو ئەوانەی لە چەند رۆژی رابردوو ئەنجامدرا.
لە هەرێمی كوردستان خۆپێشاندان بە یاسا رێكخراوە و پەرلەمانی كوردستان یاسای خۆپیشاندان ژمارە(11)ی سالی 2010 دارێشتووە، ئەوەش وەكو پێویستی كۆمەڵگە لە لایەكی ترەوە خۆپێشاندان داواكارییەكی پێویستی هەموو كۆمەڵگەیەكی دیموكراتییە. لە مادەی(2/ یەكەم)لە یاساكەدا سەبارەت بە رەوایەتی خۆپێشاندان هاتووە:" خۆپیشاندان مافێكی دەستوورییە و بەپێی یاسا پیادە دەكرێ".
لە مادەی(2/ سێیەم) لە یاسای خۆپێشانداندا هاتووە: "خۆپیشاندان كۆمەڵێكی رێكخراوە یان نیمچە رێكخراوی خەڵكە، بەشێوەیەكی ئاشتیانە لە گۆڕەپان و شەقام و شوێنە گشتیەكاندا بۆ ماوەیەكی دیاریكراو دەڕۆن، ئامانجیان دروستكردنی رایەكی یەكگرتووی گشتییە بۆ وەدیهێنای مەبەستێكی دیاریكراو (گردبوونەوەی گشتی بە مەبەستی خۆپیشاندان، مانگرتن، پەناگیری) لەخۆ دەگرێت."
و بە پێی مادەی (سێیەم /2 )كە تایبەتە بە مۆلەت وەرگرتن داواكارییەك پێشكەش بە وەزیر یان ناحیە یان سەرۆكی یەكەی ئیداری دەكرێت بە پێچەوانەوە رێگەی پێ‌ نادرێت و ئەو داواكارییەش هەر وەكو لە ماددەی (چوارەم/1): داواكاری رێكخستنی خۆپیشاندان لەلایەن لیژنەوە پێش وادەی ئەنجامدانی بە (48) كاتژمێر بە لایەنی كەم بە مەرجێك رۆژانی پشووی فەرمی رەچاو بكرێت.
هەروەها پێویستە داواكارییەكە ناونیشان و ئیمزای ئەندامانی لیژنەی سەرپەرشتی كاری رێكخستنی خۆپیشاندانەكە بگرێتە خۆ و مەبەستەكەشیان لەوبارەیەوە روونبكرێتەوە، رێگەی رۆیشتنەكەیان و كات و شوێنی دەستنیشان بكرێت ماددەی (چوارەم/2)..
خاڵی هەرە گرینگ ئەوەیە: پێویستە خۆپیشاندانەكە ئاشتیانە بێ و دوور لە كاری تووندوتیژی یا جیاكاری قەدەغە دەكرێ و مەبەستیش لە جیاكاری ئەوەیە كە خۆپێشاندانەكە شۆڤنییانە بیت كە دژی نەتەوەیەك یان گروپەك یان ئایینەك بەرێوە بچێ رێگری لێ دەكرێت یان داواكەیان رەد دەكرێتەوە.
هەروەها قەدەغەیە چەك لەلایەن بەشدارانی خۆپیشاندانەوە لەكاتی خۆپیشاندانەكەدا هەڵبگیرێت یان لە خۆببەسترێت، با لە رووی یاساییشەوە مۆڵەتی هەڵگرتن یان بەستنیان هەبێت، ئەویش لەكاتی خۆپیشاندانەكەدا، هەروەها قەدەغەیە هەر ماددەیەكی تەقەمەنی یان ژەهراوی یان سووتێنەر لەكاتی خۆپیشاندانەكەدا لەلایەن خۆپیشاندەرانەوە هەڵبگیرێت یان لەخۆ ببەسترێت، لە ئەگەری سەرپێچی كردن لەو رێكارانە دەزگاكانی پۆلیس بەگوێرەی یاسا كارپێكراوەكان، رێكاری یاسایی دەرهەق بە سەرپێچیكاران دەگرنەبەر، هەموو ئەوانە لە ماددەی حەوتەم لە بڕگەكانی یەكەم، دووەم و سێیەم لە یاساكە جێگیر كراوە.
هەروەها یاسا رێكاری یاسایی دەگرێتەبەر ئەگەر هاتوو خۆپێشاندانەكە لە رێرەوی سەرەكی خۆی دەرچوو بوو سەبارەت بە ئەو ماددەیەش لە مادەی( هەشتەم/1،2)ــدا هاتووە:" وەزیر یان سەرۆكی یەكەی كارگێڕی، لە حاڵەتی دەرچوونی خۆپیشاندانەكە لە ئامانجی خۆی یان كاتی دیاریكراوی خۆی، بۆی هەیە پاش راوێژكردن لەگەڵ لیژنەكەدا، خۆپیشاندانەكە بڵاوەی پێ بكات، ئەگەر دەزگاكانی پۆلیس زەحمەتییان لە بڵاوە پێكردنی خۆ پیشاندەراندا بینی، وێڕای ئەوەی داوایان لێكراو لەسەر ئەوەش سوور بوون، بۆی هەیە هۆكاری مۆرك مەدەنی بۆ بڵاوە پێكردنی خۆپیشاندەران بەكاربهێنێ" لە هەمان كاتدا لە ئەگەری ئاژاوەگێریش رێكاری یاسایی دەرحەق بە ئاژاوەگێران دەگیرێتە بەر.
رێكارە سزاییەكان لە ئەگەری زیان گەیاندن بە سامانی گشتی
ماددەی نۆیەم لە یاسای سزادان باس لەوە دەكات ئەگەر لەكاتی خۆپیشاندانەكەدا ئاسایش یان سیستەمی گشتی یان ئادابی گشتی تێكدرا، یان زیان بە ئەوانی دی یان بە سامانی گشتی یان تایبەتی گەیشت، یان خۆپیشاندانەكە لە ئامانج و مەبەستی دیاریكراوی دەرچوو، سەبەبكاران بەرپرسایەتی قەرەبوو كردنەوەی ئەو زیانەیان دەكەوێتە ئەستۆ كە بەو هۆیەوە دەكەونەوە، رێكاری یاساییشیان بە گوێرەی یاسا كار پێكراوەكان، دەرهەق دەگیرێتەبەر".لە هەمان كاتدا یاسای خۆپێشاندان لە ئەگەری سەر پێچی كردن لە یاساكەدا سزای دیاری كردووە:" هەر كەسێك سەرپێچی حوكمەكانی ئەو یاسایە بكات، سزای بەندكردنی بەسەردا دەسەپێت، بەماوەیەك كە لەمانگێك زیاتر نەبێت یان بە غەرامەیەك كە لە پەنجا هەزار دینار كەمتر و لە پێنج سەد هەزار دیناریش زیاتر نەبێت، یان بە هەر دوو سزاكە".
هەر چەندە كە رەخنەم وەكو مافناسەك لەو ماددەیەدا هەیە لە بەر ئەوەی زۆرەك لە زیانەكان بە هیچ شێوەیەك قەرەبۆ ناكرێنەوە وەكوو سوتاندنی ئەرشیفی كتێبخانەی كۆێیە و سوتاندنی ئەو بەڵگەنامانەی كە پەیوەندییان بە باری كەسی هاووڵاتییانەوە هەیە، ئەگەر مەبەستی سزا ئەوە بیت كە جۆرەك سەپاندنی یاسا و جێگیر بوون بە خۆوە ببینیت دەبێت سزاكە قورستر بێت لەوەی كە هەیە. 

بابەتى پەیوەندیدار بیروڕا

زۆرترین بینراو