Share on facebook
رسوومات و رۆتیناتی شارەوانی هاووڵاتییان نیگەران دەكات
شەممە, 20 نیسان 2019 07:38


پارێزەرێك:

داواكارین رۆتینات و رسومات كەم بكەنەوە


رۆژنامەنووسێك:

بە هۆی زۆری رۆتیناتەوە خۆزگە خانووم دروست نەكردبا


راپۆرت: محەمەد ئامۆكەیی – سۆران: چین و توێژەكانی قەزای سۆران نیگەرانن لە رۆتینات و وەرگرتنی بڕە پارەیەكی زۆر بۆ مامەڵەی پێدانی مۆڵەتی دروستكردنی خانووبەرە لە لایەن شارەوانییەكان، دوای دەست بەكاربوونی بەڕێوەبەری شارەوانییەكانی سۆران كار بە چەند رێنماییی و بڕیاری نوێ دەكرێت بۆ دروستكردنی خانوو لە سنوری شارەوانی سۆران، بە گوێرەی بەدواداچوونەكانی زاری كرمانجی ئەو بڕە پارەییەی پێشتر بۆ مامەڵەی خانووبەرە وەردەگیرا كەمتر بوو كەچی لە ئێستادا بووتە دوو بەرامبەر، هاوڵاتیان و رۆژنامەنووس و یاساناسان داوای پێداچوونەوە بە رێنمایی و بڕیارەكە دەكەن.
"گەر رۆژیك رێگەت بكەوێتە شارەوانییەكان بۆ ئەنجامدانی مامەڵەی وەرگرتنی مۆڵەتی دروستكردنی خانووی نیشتەجێبوون، ئینجا هەست بە خراپی سیستەمی ئیدارەدان و رۆتیناتی ئیداری دەكەی، ئەمە دەستپێكی قسەی پارێزەر فواد سەعیدە و دەشڵێت" بۆ مامەڵەیەك ئەگەر هەموو مەرجێكی یاسایی تێدا بێت، بە لایەنی كەم دوو هەفتە یان مانگێكی پێدەچێت، لەبەر ئەوەی هەرچی فەرمانگە هەیە پێت دەكەن و چەندین كەس و دائیرە ئیمزا لەسەر پەراوی مۆڵەتەكە‌ دەكەن و دەبێت نەخشەی خانووەكەت بچێتە شوێنێكی تر و بێتەوە لە كاتێكدا پێویستە كار بە سیستەمی لامەركەزی بكرێت و هەموو رێككارەكان لە سۆران بە تێچوو و كاتی كەمەوە ئەنجام بدرێن بۆ ئەوەی هاوڵاتیان زەرەرمەند نەبن". لێرەدا دەپرسین ئایا ئەو ماندووكردن و هیلاكردنەی خەڵك و دونیایەك كەش و كشوفات و رۆتیناتەی ئیداری لە پای چی وەرگرتنی ئەو هەموو رسومات و پارەییە لە هاووڵاتیان بۆ چی؟ لە هەموو دونیا كار بە بنەمای ئاسانكاری لە كاری كارگێری (تبسیگ الاجرا‌وات الاداریە) دەكەن بۆ ئەوەی بە ئاسانترین شێوەو بە كەمترین تێچوو خزمەتی هاونیشتیمانیان بكرێت". ئەم پارێزەرە ئەوەشی خستەڕوو كە "مافی نیشتەجێبوون مافێكی دەستووری و یاسایی و سەرەتایترین مافی هاووڵاتیانە، لە دونیادا دەوڵەت خۆی ئەركی پێدانی یەكەی نیشتەجێبوون لە ئەستۆی خۆی دەگرێت و خزمەتی هاووڵاتیانی دەكات، كەچی لە وڵاتی  ئێمە جگە لەوەی خەڵك لەسەر داهاتی خۆی و بە ئارەقەی نیوچاوانی دەوێت خانوو دروست بكات، كەچی تەواو شەكەت و ماندووی دەكەن، هیوادارم بەرپرسان بەویژدانەوە خزمەتی خەڵك بكەن و ئەو هەموو رۆتینات و رسوماتە كەم بكەنەوەو ئەركی سەرشانی تاكەكان ئاسانتر بكەن‌".
هەر لە بارەی رسومات و رۆتیناتی پێدانی مۆڵەتی خانووبەرە، رۆژنامەوان: جەبار سرێشمەیی بۆ زاری كرمانجی دەڵێت: لە كاتی ئەنجامدانی مامەڵەی دروستكردنی خانوودا هێنان و بردنێكی زۆر بە مرۆڤ دەكرێت و كاتێكی زۆری لێ بە فیڕۆ دەدرێت و تەنها لەناو سەرۆكایەتی شارەوانی سۆران ٢٨ ژوور هەیەو ناچاریش دەبیت سەر لە هەمووان بدەیت، لەكاتێكدا پێویست بەوە ناكات ئەو هەموو بگرەو بەردەیەت پێ بكەن، من یەكێكم لەوانەی كەوا یەكەمجارمە دەست بە دروستكردنی خانووبكەم، رۆتینات هێندە زۆرە چەندین جار خۆزگەم خواستووە بریا سەد بریا هەر دروستم نەكردبا، لەگەڵ پشتیوانیم بۆ شارەوانی لە هەمبەر كاری نایاسایی و تێكدانی سیمای شارو زێدەڕۆی ....هتد. بەڵام  من سەرنجەكانم لەو چەند خاڵەدا دەخەمەڕوو:
هێنان و بردنێكی زۆر هەیە لە نێوان ژوورەكان، چەندین جار پێمگوتراوە بڕۆ ژووری فلانە ژمارە، كەچی لە وەڵامدا پێیاندەگووتم كاكە بەهەڵەیان ناردووی لەكاتێكدا رێزبەندی ژمارەی ژوورەكان بۆ ئاسانكاری و رێك رۆیشتنی كاروباری هاووڵاتییانە، هەندێجار فەرمانبەر لە ژوورەكەیدا دەڕوات جا بەهەر كارێك بێت، كارەكانت دەوەستن و جێگرەوەی نییە، ئەگەر نەیەتەوە رێك رۆژێك لەتەمەنت بەدیار هاتنەوەی خەرج دەبێت، دوایی كاتژمێر یەكی نیوەڕۆ كارەكان وەك خۆییان ڕایی ناكرێن و بەچاوی میوانێكی رەزاگران سەیر دەكرێیت". ئەو رۆژنامەنووسە سەبارەت بە وەرگرتنی باج و رسومات و سافكردنەوەی قەرزی ئاو و كارەباو باجی دەرامەت و خانووبەرەو تاپۆ دەڵێت" سیستەمێكی باشەو گرنگە هەبێت و پشتگیریشی دەكەم، بەڵام  پێویست ناكات بۆ هەموویان هەر یەكەو جارێك سەردانیان بكەیت، دەبووایە پسولەیەكی گشتی هەبووایە، یەكجار پاكانەت بكردایە و لەلای هەمووان كاری پێبكرابووایە و زۆرجار پشكنەرەكان درەنگ دەكەون و بیانووی ماندووێتی و شتی تر دێنەوە، مادام رووپێویی شارەوانیت و پێویست  ناكات  ناز لەسەر خەڵك بكەیت. وای لێدێ  بە پاڕانەوەو تكاكردن بێن، هەروەها وەرگرتنی  (٣٠٠٠٠٠) هەزار دینار  وەك بارمتە گەلێك زۆرەو پێویستە بكرێتە نیوەی و لەكاتێكدا  بزریش بكەیت یا بەهەر هۆكارێك بفەوتێت پارەكەش دەفەوتێت. لەكاتێكدا  من كە خانوو دەكەم  پێویستیم بە پارە هەیە و بۆ كەسێكی داهات سنووردار گەڵێك زۆرە، زۆرجار مەحسوبیەت (خزم خزمێنە)م بینیووەو كارەكان پێشخراون و هی منێكیش كە كەسییان ناناسم پاشخراون، بەش بەحالی خۆم بە پێویستی دەزانم فلتەراتی تێپەڕاندن و رایكردنی كارەكان پێویستی بە سیستەمێكی باشتر هەیەو دەكرێ ئەو هەموو كاتەت لێ بە فیڕۆ نەدەن، وە پێشنیاریش بۆ سەرۆكی شارەوانی دەكەم رۆژانی شەممە بكرێتە دەوام لەباتی رۆژانی  پێنجشەممە دەوام نەكەن، چونكە  كەسێكی مامەلەكار ئەگەر  فەرمانبەر بێت دەتوانی  شەممە كارەكانی بكات.
هەر لە بارەی زۆری رسووماتەكانی شارو بەرێوەبەرایەتییەكانی تر، پارێزەر فوادی وێرای ئەو هەموو ماندووكردنەی خەڵك و هێنان و  بردن و كەشف و كشوفات، رسوماتی ماددی یەكجار زۆرت وەردەگیرێت، بە جۆرێك بۆ دروستكردنی خانوویەكی (150) مەتری نزیكەی یەك ملیۆن دینار بە كەشفەكانی تاپۆ و شارەوانی و رسوماتی باج و كارەبا و ئاو وەردەگیرێت". تەنها رسوماتی شارەوانی نزیكەی 700,000 هەزاردینارە و لەكۆی ئەو پارەیەی وەكو بارمتە دادەنرێت 400,000 هەزاری بۆ شارەوانی و 300,000 هەزاری وەك تەئمینات، لە كاتێكدا ساڵانی پێشوو تەنها 300,000 هەزار وەك تەئمینات وەردەگیراو دوای تەواوكردنی خانوو دەدرایەوە هاووڵاتی". دەربارەی ئەم بابەت زاری كرمانجی بەمەبەستی رونكردنەوەی زیاتر و گەیاندنی گلەی خەڵكی شاری سۆران، سەردانی سەرۆكی شارەوانی سۆرانی كرد، بەڵام بە بیانووی نەبوونی كات ئامادەنەبوون لێدوان بدەن .