Share on facebook
ئاو وەك ئەڵتەرناتیڤی نەوت
شەممە, 27 نیسان 2019 06:11


نوسینی: مارف سرێشمەیی

ئاو یەكێكە لە پێداویستییە سەرەكییەكانی ژیان، بۆیە پێویستە بە چەندین رێگەی جیاواز سوودی لێ وەربگرین، زیاتر لە 70%ی گۆی زەوی ئاوە. بەڵام ئاوی شیاو بۆخواردنەوە تەنیا 2.5% جگە لەمەش زیادبوونی دانیشتوانی گۆی زەوی، بەرزبونەوەی پلەكانی گەرما‌و زۆربوونی پێداویستییەكانی مرۆڤ وایان كردووە خواستی زیاتر لەسەر ئاو بێت.
بەپێی ستانداردی جیهانی هەر تاكێك رۆژانە 200 لتری ئاوی پێویستە، بەڵام لە كوردستان  هەر تاكێك دوو هێندە ئاو بەكار دەهێنێت. ئەمەش بۆ چەند هۆكارێك دەگەرێتەوە وەك سروشتی خەڵك بەوەی راهاتوون زیاد لە پێویستی خۆیان ئاو خەرج بكەن، لەلایەكی تر ئاسان دەستیان دەكەوێت.
هەروەها رێكخراوی نەتەوەیەكگرتووەكان بە بۆنەی رۆژی جیهانی ئاو ڕاپۆرتێكیان بلاوكردۆتەوە كە تێیدا هاتووە 780ملیۆن كەس لە جیهاندا ئاوی پاكیان بۆ خواردنەوە دەست ناكەوێت. هەروەها نەتەوە یەكگرتووەكان 22ی ئاداری هەموو ساڵێكی وەك رۆژی جیهانی ئاو دەستنیشانكردووە.
ئەگەر بێت و بەكارهێنانی ئاو لە كوردستان بەراورد بكەین بە رێنماییەكانی رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان دەبینین لە چەند لایەنەكەوە دژیەكی هەیە لە چۆنییەتی بەكارهێنان و سوود وەرگرتن لێی، وەك نەبوونی بەرنامەیەكی تۆكمە بۆ شێوازی بەكار هێنانی ئاو، جگە لەمەش هەرزانی نرخ و نەبوونی پێوەر هۆكارن بۆ بەفیڕۆدانی ئاو.
نەبوونی رێنمایی و بەدواداچوونی حكومەت بۆ چۆنییەتی خەرجكردنی ئاو لەلایەن هاووڵاتیان وای كردووە  خەڵكی بە شێوازی هەڕەمەكی و خراپ ئاو بەكار بهێنن. رۆژانە دیاردەی زیاد خەرجكردنی ئاو لە چەند لایەنێكەوە دەبینین، وەك شوشتنی ئوتۆمبێل و رێگاوبان یان شوشتنی بەردەم ماڵ هەروەها نەبوونی تەوافە لەناو تانكی ماڵان كە زۆر جار تانكییەكان بۆ ماوەیەكی زور ئاویان لێ دەرژێت.
بێجگە لەخەرجكردنی ئاوێكی زۆر لە باخچەی ماڵان. ئەمەش دەبیتە هۆی بەفیرۆدانی ئاو. بۆیە لەسەر حكومەت پێویستە پێوەری ئاو دابنێت .
هەرێمی كوردستان لەرووی ئاوی سەرزەوی دەوڵەمەندە بڕی ئاوی سەر زەوی لە ساڵێك بو ساڵێكی تر جیاوازە. ئەوەش بەپێی بڕی ئەو باران و بەفرەی لەو ساڵەدا دەبارێت. كەچی بەشێكی زۆری ئاوی هەرێمی كوردستان دەرَژێتە رووباری دیجلە و فورات.
یەكێك لەو رەخنانەی رووبەرووی هەرێمی كوردستان دەبێتەوە دروستنەكردنی بەنداوە. بۆیە بە دروستكردنی چەندین بەنداوی بچووك و گەورە دەتوانین سوود لەو ئاوە وەربگرین، بۆ وەبەرهینانی كارەبا و كشتوكاڵ و راوە ماسی. ئەمەِش داهات بۆ هەریمی كوردستان دابین دەكات و دەتوانین تەزووی كارەبا دابین بكەین بو وڵاتانی دراوسێ بنێرین.
جگە لەوەش لە رووی كشتوكاڵ پشت بە بەرووبومی ناوەخۆ ببەستین بۆ وڵاتانی دراوسی هەناردە بكەین و لەبەروبوومی بیانی كە هاوردەی هەریمی كوردستان دەكریت دوور بكەوینەوە، خەڵكی كوردستان تووشی چەندین نەخوشی بووە بە هۆكاری هاوردەكردنی بەروبوومی بیانی بۆ ناو هەرێمی كوردستان لە رێگەی ئەو بەروبوومە ساختانە.
جگە لەمەش دەتوانین هەلی كار دابین بكەین، لەرووی راوە ماسیش دەتوانێت پێداویستی ناوخۆی كوردستان پڕبكاتەوە بۆ وڵاتانی بیانی هەناردە بكەین. جگە لەمەش هەرێمی لەرووی گەشتوگوزارەوە خەڵكێكی زۆر ڕوو لە هەرێمی كوردستان دەكەن بەمەبەستی گەشتكردن ئەمەش دەبێتە هۆی زیادبوونی داهات.
وا دەكات هەرێمی كوردستان چیتر بەتەنها پشت بە نەفت نەبەستێت، توركیا لەبەرنامەیدایە چەندین بەنداو دروستبكات ئیستا پڕۆژەیەك دروست دەكات كە پروژەی (گاپ)  ناسراوە لە تەواوبوون دایە بۆ گڵدانەوەی ئاو كە لەچەندین بەنداو  چەندین وێستگەی بەرهەم هێنانی كارەبا و سیستەمی  ئاودێری و پڕۆژەی تر پێكهاتوون.
چونكە لە دوارۆژ بەگوێرەی شارەزایان دەڵێن توركیا ئاو بە نەوت دەفرۆشێت بێگومان ئەم پرۆژەیە دەبێتە هۆی پاراستنی ئاسایشی نەتەوەی تورك لەسەر حیسابی نەتەوەی كورد، دروستكردنی مەترسی ئاسایشی نەتەوەیی بۆ گەلی كورد لە داهاتوودا.
لەم لاوەش ئێران بەنداوی (گاران) دروست دەكات لەشاری مەریوان لە سەر زێی بچووك ئەمەش دەبێتە هۆی كەمبوونەوەی ئاوی بەنداوی دەربەندیخان بێگومان هەریەك لە وڵاتانی توركیاو ئێران شەڕی ئاویان دەمێكە دەست پێكردووە  لە داهاتوودا دەبێتە مەترسی ئاسایشی نەتەوەیی بۆ كورد، بۆیە كورد وەك چۆن لە رابردوو  بووە  قوربانی نەوت با رێگە نەدەین لە ئایندە ببێتە قوربانی ئاو.